TMZN - Z cyklu: odkłamujemy naszą historię

" ...Był to pamiętny dzień, ponieważ w tym dniu na wozie chłopskim leżały zwłoki Jadanowskiego. Franciszek Jadanowski leżał na słomie bez munduru i boso. Miał tylko kalesony i koszulę. Zapytano mnie, czy ja znam tego bandziora. Odpowiedziałem, że znam. Następnie udaliśmy się do budynku UB. Prowadzili mnie po schodach na jakieś piętro i otworzyli drzwi pokoju. Do pokoju siłą wepchnięto mnie. W pokoju tym było dużo UB-wców. Funkcjonariusze siedzieli przy stole i stali wokoło mojego brata. Był to straszny widok. Franciszek stał przy żelaznym piecu. Rura piecowa łącząca piec z kominem była rozgrzana do czerwoności. Brat miał podniesione ręce i dłonie zbliżał do rury piecowej. UB-wcy kazali bratu rękoma objąć czerwoną rurę. Krzyczeli i bili Franciszka. Brat dotykał rękoma czerwoną rurę piecową pod wpływem uderzeń. Widziałam, że miał popalone dłonie. UB-wcy bili go tak, że miał rozbitą głowę. Z głowy krew tak ciekła, że nie widziałam dobrze twarzy. Na to wszystko musiałam patrzeć. Patrząc na torturowanie i słysząc jęki brata, zemdlałam. Po odzyskaniu przytomności zorientowałam się, że leżałam na korytarzu. Do mnie zwracano się – „bandziorko”. Po tym wszystkim zwolniono mnie do domu. Poszłam po moje dziecko mające około 5 lat ..."

Oddział „Cichego” ostrzelał posterunek MO w Wawrowicach i ranił w rękę komendanta Jankowskiego.

„Początkiem listopada 1946r. oddział „Cichego” przybył do nas. Był to ciemny, chłodny listopadowy wieczór. Zmęczeni, głodni, wystraszeni wiedzieli, że są ścigani przez UB i miejscową milicję w Krotoszynach. Jedno jest pewne, że była to walka o przetrwanie, walka z ustrojem komunistycznym. Może oczekiwali pomocy, która miała nadejść?”.

Z. Tomaszewska na temat ówczesnej sytuacji społeczno-politycznej pisze:

„Drugi raz przybyli do nas za miesiąc, gdzieś na początku grudnia z zamiarem przenocowania, może nawet dłuższego odpoczynku. Oddział liczył 7-8 osób. Ale niestety, po upływie 3-4 godzin zostali okrążeni przez milicję i UB razem z moją rodziną w domu mieszkalnym. Nie wiadomo, czy była to zasadzka? Czy ktoś z sąsiadów powiadomił? Jak sięgnąć pamięcią, to po zachowaniu się milicji, którzy skrycie przemykali pod oknami można sądzić, iż wiedzieli, że AK-owcy są w środku. Dom mieszkalny został okrążony dokładnie. Kiedy wołanie i krzyki nie odnosiły skutku, zaczęli wybijać szyby i wchodzić. Co działo się w środku to trudno opisać. Przerażeni, że śmierć blisko, że już nie ma z mieszkania wyjścia, że niemożliwe jest stawianie oporu tak dużej grupie agresorów /UB, MO - przyp. J. J./ jeden z partyzantów, pseudonim „Mały” zostawił buty pod piecem, ponieważ nie zdążył założyć. Później któryś z milicjantów wziął te buty. Słyszałam ciche szepty, modlitwy, wypowiedzi - to już koniec z nami. Wszystko to pozostało w pamięci na zawsze. AK-owcy zaczęli uciekać przez okna. Strzelanina trwała nadal. Krzyki i wyzwiska słychać było dość długo. Jeden z napastników rzucił granat do środka, do pokoju stołowego. Szczęście, że już w pokoju nikogo nie było, ponieważ matka, brat 10-letni, siostra 6-letnia i ja byliśmy w kuchni. UB-wcy szturmowali do drzwi wejściowych. Pamiętam jak mama biegała i szukała lampy naftowej, której zresztą nie znalazła. Pobiegła więc do swego ojca, a mego dziadka, który miał wydzielony mały pokoik wraz ze swą córką, a mamy siostrą. Przyniosła jakieś światło, jak pamiętam była to lampa karbidowa, która oświetlała mieszkanie w czasie wojny i po wojnie. W tym czasie drzwi wejściowe zostały wyważone i do środka wtargnęła zgraja wściekłych żołdaków. Zaczęli bić mnie, mamę i brata. Ale zapomnieli, że w małym pokoiku znajduje się 75. letni dziadek wraz ze swą córką. Chwała Ci Panie, że w pokoju przetrwali tę straszną noc. Katowano nas, a bili kolbami pistoletów i karabinów. Z opowiadań matki wynika, że grupa oprawców pozostała przez całą noc. Zostałam aresztowana i przewieziona tej nocy wraz z bratem 10-letnim do UB w Nowym Mieście Lubawskim”.

Po obu stronach bratobójczej wojny ginęli Polacy. Po jednej stronie wystąpili w bratobójczej walce Polacy – sprzymierzeńcy Moskwy i NKWD-owcy, po drugiej zaś antykomunistyczne podziemie walczące o suwerenność Polski. Jest to jedna z największych tragedii Polaków XX wieku.

W nieznanej miejscowości powiatu nowomiejskiego w pierwszej dekadzie grudnia 1946r. w zasadzce zginęli partyzanci Ballego: „Wróbel” lat ok. 20 i Ruciński ps. „Sroczka” lat ok. 20. W tym samym czasie zginął członek innego oddziału podziemia o ps. „Sowa” lat ok. 25. Wszyscy pochowani zostali na cmentarzu w Nowym Mieście Lub.

9 grudnia 1946r. w Osowcu /koło Rakowic/ zostali aresztowani: Józef Gryckiewicz ps. „Brzoza”, Henryk Kołodziejczyk ps. „Wiewiórka” i Alojzy Godziński ps. „Cygan”. Z Osowca 9.12.1946r. M. Sarnowski, A. Orzepowski, J. Rydel, Fr. Jadanowski, Fr. Wojtaś uciekli w kierunku Szwarcenowa. Niektórzy z nich będą przebywać w Buczku i Małych Bałówkach. Franciszek Wojtaś również będzie gościć w Zajączkowie, zaś Franciszek Jadanowski w Tylicach.

Funkcjonariusze UB w Nowym Mieście przygotowali materiały śledcze tak, by rozprawa sądowa dotychczas schwytanych członków organizacji „Cichego” i Ballego odbyła się na szerokim forum publiczności w sali kina w Nowym Mieście Lub. /obecnie sala gimnastyczna Szkoły Gimnazjum/. UB-wcy traktowali aresztantów gorzej niż konwojenci pilnujący bydło rzeźne. Opiszę później pewien fragment śledztwa, który rzuci światło na metody stosowane przez przedstawicieli „władzy ludu”.

Rozprawa sądowa prowadzona przez Wojskowy Sąd Rejonowy w BYDGOSZCZY odbyła się 17 stycznia l947r. w trybie doraźnym i pokazowym. Dwóch aresztantów /członków oddziału „Cichego”/ zostało oskarżonych i obarczonych odpowiedzialnością zbiorową za śmierć funkcjonariuszy UB, MO i SOK. Członek oddziału BALLEGO został oskarżony o bezpośrednie zastrzelenie żołnierza. Dwóch pozostałych odpowiadało za nielegalne posiadanie broni i za czyny o mniejszym znaczeniu. Proces sądowy miał ukazać ludzi podziemia w jak najgorszym świetle. Propaganda komunistyczna miała dokonać spustoszenia w umysłach nowomiejskiego społeczeństwa. Taktyka stalinowskiego urabiania opinii publicznej wykorzystująca najbardziej perfidne slogany marksistowsko - leninowskiej propagandy i starannie dobrane sformułowania prawne, przyniosła oczekiwane rezultaty. Ci co często w budynku PUBP śpiewali na zebraniach partyjnych „Bój to będzie ostatni” potrafili przedstawić ludzi z drugiej strony bariery w tak pogardliwy sposób, że sami stawali się na tle swych ofiar wzorem postępowania humanitarnego. UB-wcom z pod znaku PPR pomagali wytrwali prawnicy w mundurach wojskowych. Tego nie wolno zapomnieć. Wyrok jest tak spreparowany, że brak dowodów materialnych procesu w sprawie osób poległych po stronie szeregów UB, MO i SOK w starciach zbrojnych.

Funkcjonariusze, którzy oddali życie dla „władzy ludowej”, w dokumencie procesowym występują anonimowo. Nie podaje się danych personalnych poległych funkcjonariuszy. Prokuratorzy i sędziowie w mundurach LWP sądząc partyzantów z różnych oddziałów mogli powoływać się na śmierć jednej i tej samej osoby, ponieważ śmierć człowieka była anonimowa. W akcie oskarżenia, a następnie w wyroku stalinowscy prawnicy mogli „rozmnażać” poległych funkcjonariuszy „władzy ludowej” w zależności od potrzeb, w zależności od wielkości zaplanowanej „komedii” procesowej. Powiada się, przecież są jeszcze oskarżeni, którzy zeznają! Stalinowcy byli poza prawem i mogli stosować takie metody, że ofiary przyznawały się do wszystkiego. Podejrzani „przyznając się” do popełnienia czynów im wmówionych, zgadzali się na procesowe ich unicestwienie.

Wedle wyroku jeden milicjant poległ 24.10.1946r. w MARWAŁDZIE. Z „Księgi pamięci poległych funkcjonariuszy SB, MO, ORMO”/ Warszawa 1971/ wynika, że Krzysztof Kwiatkowski /KPMO/ poległ 25.10.1946r. we wsi Marwałd. Dwóch podsądnych oskarżono i na nich wydano wyrok za to, że jeden z nich 9.11.1946r. strzelał do milicjantów koło Omula. Za samo strzelanie WSR skazywał podsądnych na karę śmierci. Drugi z oskarżonych 29.11.1946r. brał udział w walce również koło Omula. Według wyroku zginęło wtedy 2 funkcjonariuszy MO. Na podstawie księgi pamięci można ustalić, że w wyżej podanych dniach opisane zdarzenia nie miały miejsca. Prawda wygląda inaczej. W księdze podaje się, że Jan Laskowski (KPMO) poległ 7.11.1946r. w Omulu. Inny funkcjonariusz Kazimierz Maciejewski (KPMO) poległ 8.11.1946r. w Lubawie. Mogło być tak, że K. Maciejewski w dniu 7.11.1946r. został ranny koło Omula i zmarł następnego dnia w Lubawie. W wyroku z dnia 17 stycznia 1947 roku sąd orzekł, że w nocy z pierwszego na drugiego listopada 1946 roku na dworcu kolejowym w Iławie „dwóch funkcjonariuszy kolei zostało zabitych oraz kilku żołnierzy i oficerów Wojska Polskiego rozbrojonych i pobitych”. Sąd orzekł również, że jeden dzień wcześniej, bo 31 października 1946 roku członkowie grupy „Cichego” także na dworcu PKP w Iławie „wykonali akcję rozbrajając znajdujących się na dworcu żołnierzy i oficerów Wojska Polskiego, w wyniku czego zostało zabitych dwóch funkcjonariuszy kolei państwowych". Z dokumentu sądowego wynika, że w dniach 31 października do 2 listopada 1946 roku zginęło czterech funkcjonariuszy SOK na terenie dworca PKP w Iławie. Zdaniem jednego z członków grupy „Cichego” w czasie akcji na posterunek SOK w Iławie nikt z funkcjonariuszy nie poległ w czasie pełnienia służby. Z akt sprawdzonych w USC w Iławie wynika, że w październiku i listopadzie 1946 roku nastąpił tylko jeden zgon obywatela mundurowego. Był to Kazimierz Rydzyński, zamieszkały w Olsztynie, zatrudniony jako starszy adiunkt kolejowy. Zmarł on 1.11.1946r. w Iławie /Nr aktu 49/1946/.

Sąd wojskowy w stosunku do członka grupy Ballego orzekł, że „dopadł żołnierza Wojska Polskiego znajdującego się na dworcu kolejowym w Lidzbarku /Welskim- przyp. J. J./ i wystrzałem z pistoletu w czoło z odległości pół metra zabił żołnierza na miejscu". Wydarzenie to miało mieć miejsce 29 listopada 1946 roku. Po przeanalizowaniu księgi pamięci poległych pracowników SB, MO i ORMO należy wykluczyć przypuszczenie, że procesowy żołnierz należał do UB lub MO. Należało jeszcze zbadać w USC w Lidzbarku Welskim czy istnieje dowód materialny na okoliczność śmierci nieznanego żołnierza. Okazało się, że nie ma aktu zgonu dotyczącego śmierci obywatela mundurowego w listopadzie 1946 roku. Owszem, są dokumenty na temat śmierci funkcjonariuszy UB i MO poległych w sierpniu i październiku 1946 roku.

Wojskowy Sąd Rejonowy w Bydgoszczy na sesji wyjazdowej w Nowym Mieście Lubawskim w trybie doraźnym skazał na karę śmierci: Józefa Gryckiewicza, Henryka Kołodziejskiego, Alojzego Godzińskiego. Wyroki zostały wykonane we więzieniu w Grudziądzu. Ponadto sąd skazał na karę śmierci Jana Godzińskiego za to, że posiadał broń palną i udzielał „pomocy przez kilkakrotne przeprowadzanie wywiadu dla bandy”. Wyrok śmierci nie został wykonany. Oskarżycielem był podprokurator W.S.R. kpt. Zdzisław Ziemkowski. Sędziami byli: Sędzia W.S.R. por. Alfons Banaszak, asesor W.S.R, por. Stanisław Krawczyk i ławnik sierżant Marian Gremplewski.

Przed zapoznaniem czytelnika z relacją Z. Tomaszewskiej o jej pobycie w Urzędzie Bezpieczeństwa w Nowym Miejcie Lubawskim, opiszę metodę szczególnego dręczenia przesłuchiwanych zastosowaną w stosunku do wszystkich aresztowanych członków grupy „Cichego”. Aresztowanemu wiązano ręce, następnie zakładano je na kolana przy zgiętych nogach. Pomiędzy ręce i dół kolan wkładano kij. Uzyskany w ten sposób ludzki kłębek dwóch UB-owców chwytało za wystające końce trzonka i zawieszało pomiędzy dwoma taboretami. Spętanego człowieka można było dowolnie obracać. Przed torturowaniem nakładano opaskę na usta. Ofiara oddychała tylko nosem. Następnie kierowano strumień wody na nos. Skrępowany człowiek „pił wodę” nosem, woda gromadziła się w płucach. Gdy przesłuchiwany tracił przytomność, zdejmowano opaskę z ust. Stosowano ten bandycki proceder do chwili wymuszenia na aresztowanym przyznania się do winy.

Polska Partia Robotnicza jako partia marksistowsko-leninowska (bolszewicka) przystąpiła do budowania nowego ustroju za pomocą siły. Miała do swojej dyspozycji aparat przemocy: Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, Ministerstwo Obrony Narodowej i wojsko Związku Radzieckiego. W okresie walki wewnętrznej każda informacja o przeciwniku politycznym jest wyjątkowo ważna. Dlatego zdobywano informacje od osób podejrzanych, również za pomocą siły. PPR-wcy w mundurach UB przed społeczeństwem udawali aniołów pokoju i dobrotliwych rewolucjonistów postępu. W dzień z gmachu Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Mieście Lubawskim promieniowała ludowa sympatia, uczciwość dyktatury proletariatu. W nocy w tym samym budynku szalała nienawiść.

Oto co pisze Zdzisława Tomaszewska:

„W celi gdzieś w piwnicy nie byłam sama, przebywało tam już 6-8 kobiet w różnym wieku. Jako młoda, mająca 20 lat dziewczyna chętnie słuchałam rad i pouczeń starszych. Jedna z pań, nazwiska nie były wymienione, opowiadała, że wszystkie siedzą z powodu ojca lub brata. Ja również musiałam opowiedzieć, dlaczego tu się znalazłam. Jedna z kobiet ostrzegała, żeby dużo nie mówić, bo jesteśmy podsłuchiwani. Według znanej metody hitlerowsko - stalinowskiej przesłuchania trwały nocą. Pytania zadawano ciągle na jeden i ten sam temat, jakie pseudonimy, o czym rozmawiali itd. Bito czymś twardym w pozycji leżącej na podłodze. Kilka razy zemdlałam, ażeby wrócić do przytomności, bito po twarzy. Stosowano też torturę - wlewanie wody do nosa. W czasie takiego zabiegu prawdopodobnie nastąpiło zachłyśnięcie się, gdyż nieprzytomną zaciągnęli mnie do celi. Tam współlokatorki zaczęły mnie ratować. Opowiedziały, że zachłyśnięcie było poważne. Jak zbudziłam się, przez następne kilka godzin czułam bóle głowy i cała byłam wychłodzona, a przykryć się nie było czym”.

Pani Z. Tomaszewska powiedziała, że UB-cy „bili mnie chyba drutem”. Faktem jest, że w tym czasie bito aresztantów /szczególnie po piętach/ wyciorem - prętem do czyszczenia luf broni palnej. „Strasznie bolały mnie palce”. "UB-cy deptali butami po palcach”. „Z aresztu zostałam zwolniona gdzieś przed Bożym Narodzeniem 1946 roku. Natomiast brat został zwolniony po 3-5 dniach, również był przesłuchiwany - bity, może nie w tak brutalny sposób jak ja”.

Szefem PUBP w Nowym Mieście Lubawskim był Jezierski, zaś starszym oficerem śledczym był Kozak /nazwiska oprawców ustalono na podstawie aktu osk. Nr 787/46 z dnia 25.11.1946r./. Kozak prawdopodobnie żyje i jest sparaliżowany.

Rodzina Sarnowskich utrzymywała kontakty z Marcjanem. Były one utrudnione. Obowiązywały zasady konspiracji. Pierwszą osobą, która zaprowadziła ojca i siostrę na spotkanie z Marcjanem, był Franciszek Jadanowski. Będzie to wierny druh „Cichego”. Później spoczną na krótko we wspólnym grobie.

Fr. Jadanowski zaprowadził Teofila i Bolesławę Sarnowskich do gospodarstwa położonego we wsi Krzemieniewo. Tu nastąpiło rodzinne spotkanie. Bolesława Sarnowska /później Stelmaszczyk/ - siostra „Cichego” będzie jeszcze widziała brata w Lipowcu i w Małych Bałówkach. Były to trzy poza domem spotkania, niestety ostatnie. Bolesława pisała listy do brata i wysyłała je na wskazany adres. Matka „Cichego” - Marta Sarnowska za pośrednictwem Bolesławy przekazała Marcjanowi różaniec. Taki był sens jednego ze spotkań Bolesławy z Marcjanem. Są ludzie, którzy przed śmiercią wykazują niepokój. Do takich należał Marcjan Sarnowski ps. „Cichy”.

Oddział „Cichego” ponosił porażki. Już 6.11.1946r. bezpieka aresztowała Jana Rudzińskiego ps. „Szczygieł”. Wojskowy Sąd Rejonowy w Bydgoszczy w dniu 28.12.1946r. na sesji wyjazdowej w Grudziądzu w trybie doraźnym skazał Jana Rudzińskiego na karę śmierci. Wyrok uprawomocnił się 8.01.1947r. Na akcie wyroku figuruje zapis „Prezydent K.R.N. nie skorzystał z prawa łaski. Wyrok podlega wykonaniu”.

Ludwik Ochocki w 1965 roku w książce „Nowe Miasto” pisał:

„Na zabawie w Zajączkowie tenże posterunek /MO w Grodzicznie- przyp. J. J./ aresztował członka bandy Ballego ukrywającego się pod pseudonimem „Tyczka”. Jest to tylko cząstka prawdy. Zabawa noworoczna w Zajączkowie była nie tylko początkiem nowego roku 1947, lecz również początkiem ziemskiego piekła dla Franciszka Wójtasia ps. „Tyczka”. UB-wcy wprowadzili „Tyczkę” na korytarz aresztu śledczego znajdującego się w piwnicy PUBP, następnie zdarli z niego płaszcz i przewrócili go na posadzkę. Leżącego oprawcy skopali i zdeptali.

Siostra Fr. Wojtasia – Jadwiga Szlegel oświadcza, co następuje:

„Franciszek Wojtaś urodził się w październiku 1919 roku w Gwiździnach. W czasie wojny był poza domem na robotach w Niemczech. Wstąpił do Oddziału „Cichego” w 1946r. Przedtem był w oddziale Ruchu Oporu Armii Krajowej pod dowództwem St. Ballego. Aresztowanie Franciszka Wojtasia na zabawie w Zajączkowie nastąpiło po wystrzeleniu przez niego wszystkiej amunicji z dwóch pistoletów. UB w Nowym Mieście Lub. dowiedziało się o tym, że Franciszek jest na zabawie od N. - obywatela zamieszkałego w Nowym Mieście Lubawskim.

O tym fakcie opowiadał mój brat po wyjściu z więzienia. Obywatelowi N. będącemu na zabawie brat zafundował kieliszek wódki. Obywatel N. później wyszedł z pomieszczenia i powiadomił UB w Nowym Mieście Lub. Za jakiś czas do Zajączkowa przyjechała bezpieka. Nastąpiła strzelanina. Po wystrzeleniu amunicji Franciszek Wojtaś zmuszony został do poddania się. Zawieziono go do gmachu PUBP w Nowym Mieście Lubawskim. O aresztowaniu brata dowiedziałam się od pani Karczewskiej - mieszkanki Nowego Miasta. Wiadomość tę pani Karczewska uzyskała od zięcia, który był milicjantem. Miał za żonę jej córkę o imieniu Mania. Ten milicjant widział sposób przeprowadzania śledztwa. To on opowiadał mi o torturach brata. Mówił, że UB-wcy w czasie przesłuchania Franciszka zanurzali jego głowę w wiadrze z wodą. Woda na włosach marzła. Był bity w wyjątkowy sposób. Pielęgniarka Agnieszka Lewandowska opowiadała mi, że była razem z lekarzem w gmachu UB, aby dokonać opatrunku ciężko pobitego brata. Mówiła, że mój brat miał rozbitą głowę. Uważała ona, że Franciszek nie przeżyje na skutek obrażeń głowy i ogólnego pobicia. UB-wcy po mnie przyszli wieczorem 7 stycznia 1947r. Był to pamiętny dzień, ponieważ w tym dniu na wozie chłopskim leżały zwłoki Jadanowskiego. Franciszek Jadanowski leżał na słomie bez munduru i boso. Miał tylko kalesony i koszulę. Zapytano mnie, czy ja znam tego bandziora. Odpowiedziałem, że znam. Następnie udaliśmy się do budynku UB. Prowadzili mnie po schodach na jakieś piętro i otworzyli drzwi pokoju. Do pokoju siłą wepchnięto mnie. W pokoju tym było dużo UB-wców. Funkcjonariusze siedzieli przy stole i stali wokoło mojego brata. Był to straszny widok. Franciszek stał przy żelaznym piecu. Rura piecowa łącząca piec z kominem była rozgrzana do czerwoności. Brat miał podniesione ręce i dłonie zbliżał do rury piecowej. UB-wcy kazali bratu rękoma objąć czerwoną rurę. Krzyczeli i bili Franciszka. Brat dotykał rękoma czerwoną rurę piecową pod wpływem uderzeń. Widziałam, że miał popalone dłonie. UB-wcy bili go tak, że miał rozbitą głowę. Z głowy krew tak ciekła, że nie widziałam dobrze twarzy. Na to wszystko musiałam patrzeć. Patrząc na torturowanie i słysząc jęki brata, zemdlałam. Po odzyskaniu przytomności zorientowałam się, że leżałam na korytarzu. Do mnie zwracano się – „bandziorko”. Po tym wszystkim zwolniono mnie do domu. Poszłam po moje dziecko mające około 5 lat. Gdy UB-wcy zabierali mnie do brata, to dziecko przekazali sąsiadom. Zabrałam dziecko i uciekłam, by ukryć się u obcych ludzi o nazwisku Stein. Z bratem widziałam się dopiero na rozprawie sądowej w Nowym Mieście. Rozprawa toczyła się w sali kina / sali gimnastycznej szkoły nr l/ w 1947r. Rozprawa była procesem pokazowym. Na rozprawie, która jak sobie przypominam, trwała dwa dni był sądzony tylko mój brat. Otrzymał trzykrotnie karę śmierci i łączny wyrok karę śmierci. Na pytanie sądu, co sobie życzy odpowiedział, że „to na co mnie osądzicie”.

Codziennie wczesnym rankiem rolnicy z Małych Bałówek jechali z mlekiem do zlewni. Kilkaset metrów dalej była poczta. 17 lutego 1947 roku pewien chłop w średnim wieku przejechał ten dodatkowy dystans i dzwonił do Nowego Miasta. Zgłosiła się centrala telefoniczna UB. Mężczyzna przyciszonym głosem mówił, że kilku ludzi z oddziału „Cichego” znajduje się w znanym mu miejscu.... Nie trzeba było długo czekać. W kierunku Tereszewa wyjechał ciężarowy samochód z funkcjonariuszami MO i UB. W odległości około 200 metrów jechał samochód z dowództwem bezpieki. Przed Tereszewem w miejscu gdzie stoi figura, samochody skręciły w lewo i jechały polną drogą do wskazanego rolnika. Samochód ciężarowy zbliżył się do zabudowań Bronisława Zielińskiego. Funkcjonariusze zeskoczyli z samochodu i z trzech stron okrążyli gospodarstwo. Nagle dwóch partyzantów wyskoczyło przez okno. Pobiegli po dobrze widocznym polu. Huknęły wystrzały, seria kul z pistoletu maszynowego trafiła jednego uciekającego w głowę. Był to Alfons Orzepowski ur. 10.10.1926 roku w Marzęcicach i zamieszkały w Gdyni. Kilka metrów dalej upadł Józef Rydel ur. 13.12.1927 roku w Otrembie i zamieszkały również w Otrembie. Ich zwłoki pochowano 24 lutego 1947 roku na cmentarzu w Nowym Mieście Lubawskim. Groby kilka lat temu zostały zlikwidowane.

19 stycznia 1947 roku odbyły się wybory do Sejmu, zaś 22 lutego wydano ustawę o amnestii obiecującą „puszczenie w niepamięć i przebaczenie udziału w przestępczym związku”. Kilka tygodni wcześniej, bo 5 stycznia 1947 roku patrol milicyjno - ubowski wyszedł z posterunku MO w Krotoszynach i podążał do Buczka. W skład patrolu weszli milicjanci: Józef Kulka, Władysław Gogacz i Alfons Kupniewski oraz Szepczyński /zięć Kasprowicza/ funkcjonariusza PUBP. Józef Kulka pochodził z Bydgoszczy i był dobrym strzelcem. Alfons Kupniewski miał brata w UB i pochodził z Mikołajek, później zamieszkał w Nowym Mieście Lubawskim. Alfons Kupniewski również pełnił służbę na posterunku MO w Prątnicy. Miał pozytywny stosunek do oddziału Ballego, a szczególnie do dowódcy 2 plutonu Andrzeja Różyckiego. UB otrzymało doniesienie, że jeden z mieszkańców Buczka może mieć karabin maszynowy. Po przeprowadzeniu rewizji UB-wiec udał się do majątku w Buczku. Milicjanci wracając z akcji pragnęli upolować jakąś zwierzynę leśną. Jest to wersja zdarzeń opowiedziana przez Alfonsa Kupniewskiego.

W okolicy pani Anny Tomaszewskiej były bagienka, do których przychodziły sarny. Obok gospodarstwa Anny Tomaszewskiej biegła droga, którą szli amatorzy dziczyzny. Zbliżając się do gospodarstwa zauważyli za stodołą idącego mężczyznę. Prowadził damski rower. Zbliżała się pora obiadowa /11.00 – 12.00/. Ktoś rozpoznał w idącym „Cichego”. Mężczyzna ubrany był w zimową kurtkę i czapkę. Miał oficerskie buty. Być może, że ktoś z milicjantów krzyknął „stój”. Padł strzał. „Cichy” położył rower na ziemię i szedł dalej. Wyciągnął pistolet, lecz nie oddał ani jednego strzału. Znowu padł strzał ”Cichy” upadł. Kula ugodziła go w szyję i przeszyła ciało na wylot. Milicjanci podeszli do leżącego i konającego człowieka. Mieli nadzieję, że znajdą w kieszeniach milion złotych. Miliona nie było. Zwycięzcy podzielili się skromnym łupem. Józef Kulka wziął pas oficerski i długie buty, Władysław Gogacz otrzymał damski rower. Alfons Kupniewski dostał pistolet. Nie wiadomo, kto wziął kurtkę i zegarek. „Cichy” był wyposażony w pistolet i granat. Pistolet kupił od UB-wca w Zajączkowie. Ponadto miał przy sobie rodzinne zdjęcia i instrukcję dotyczącą wyborów do Sejmu.

Władysław Gogacz udał się na posterunek MO w Krotoszynach z wiadomością, że Marcjan Sarnowski został zastrzelony. Komendantem był Józef Lewsza w stopniu sierżanta. Do pracy w milicji przyszedł z Ludowego Wojska Polskiego.

Zdzisława Tomaszewska pisze:

„Najbardziej bolesny i zarazem szokujący był dzień śmierci niewinnej, niepotrzebnej, bo czy musiał zginąć? Dnia 5-go, 6-go, 7-go stycznia 1947 roku przez długie lata pozostały dla mnie jako rocznica. Nie tak dawno dowiedziałam się, że ten krytyczny dzień dla „Cichego” był dokładnie 5-go stycznia 1947 roku. Dzień ten nie wyróżniał się niczym szczególnym od pozostałych dni starego roku 1946, a nowego już 1947 roku. To samo przenikliwe zimno panujące w całym mieszkaniu z braku szyb w oknach. Najbardziej brakowało żywności. A jednak coś smutnego wisiało w powietrzu, pogoda wspaniała, słoneczna, niebo czyste, ziemia przyprószona czystym śniegiem, lekki przymrozek. Około godz. 12. w południe wyszłam po opał. Drewniak zbudowany był z desek, kiedy schyliłam się, zobaczyłam pomiędzy deskami po drugiej stronie koło roweru „Cichego”. Jak długo stał i obserwował podwórze, nie wiadomo. Gdy mnie zobaczył, padło pytanie, czy jest ktoś u nas? Następnie przeprowadził rower przez podwórze i razem weszliśmy do kuchni. Był głodny, o czym i na jaki temat rozmawialiśmy na osobności w pokoju, bowiem w kuchni była mama i rodzeństwo, dziś trudno odpowiedzieć. Jedno jest pewne, że interesowały go wydarzenia tego grudniowego dnia, jak też aresztowanie mnie.

Może chciał pozostać dłużej i przenocować? Szukał swoich? Był piętnaście do trzydziestu minut, może dłużej. Nim usiadł na krzesło, nagle zaszczekał pies, doszłam do okna i zobaczyłam milicjanta idącego drogą do bramy. Drugi milicjant szedł po prawej stronie ogrodu. Pobiegłam razem z nim do wyjścia, chwycił mnie za rękę. Z ust „Cichego” usłyszałam - to już koniec. Chwycił rower i zaczął uciekać przez podwórze za stodołę. Stałam przez chwilę w drzwiach i nagle usłyszałam wołanie: stać! Widziałam, że ucieka. Milicjant, który dochodził do bramy, biegł w kierunku szopy. Stanął w szczycie szopy i zaczął strzelać. Drugi milicjant stał obok domu. Po chwili dwaj milicjanci weszli do mieszkania z wiadomością, że „Cichy” został zastrzelony. Byłam przerażona i zszokowana, co teraz dalej nastąpi - zaraz mnie zabiorą, zbiją a może jeszcze coś więcej. Jeden milicjant pozostał z nami i nie pozwalał wychodzić na zewnątrz ani do pozostałych pomieszczeń domu. Trzymał nas w kuchni z karabinem gotowym do strzału. Nie pytał o szczegóły, ale wiadomo było, iż wiedział, że „Cichy” był w domu, gdyż wskazywały wyraźne ślady kół roweru i stóp na świeżym śniegu. Dlaczego o tym nie powiadomił UB, pozostaje bez odpowiedzi? Na pytanie czy był u nas nieżyjący już „Cichy”, odpowiedziałam – nie.

Po upływie 2-5 godzin, gdy zapadał zmierzch przyjechała grupa UB w liczbie 10 osób. Wezwano mnie bym rozpoznała nieżyjącego człowieka. Wypowiedzieli słowa zaprawione ironią i dowcipem - podaj mu kubek wody! Wyszłam i zobaczyłam grupę osób obok samochodu oraz leżące na ziemi zakrwawione ciało „Cichego”, był bez butów. Nie potrafię odpowiedzieć na pytanie, co się stało z ciałem. Przesłuchiwana nie byłam. Około 10. osób pozostało na noc w mieszkaniu. Funkcjonariusze zapewne urządzili zasadzkę również w stodole”.

Ciało Marcjana Sarnowskiego położono w ciężarowym samochodzie i zawieziono do kostnicy szpitalnej w Nowym Mieście Lubawskim. Na naramienniku miał jedną gwiazdkę. Nie było w zwyczaju, aby władza ludowa zawiadamiała rodziny o śmierci ludzi stojących po przeciwnej stronie barykady. Sarnowscy dowiedzieli się o śmierci syna od kolegów z podziemia (Ruchu Oporu Armii Krajowej). O śmierci syna Marcjana powiadomił rodziców Franciszek Jadanowski. W nocy siostra Bolesława i brat Bronisław odprowadzili Franciszka Jadanowskiego do Kurzętnika.

W dniu 7 stycznia 1947 roku o godzinie 10.00 Franciszek Jadanowski został zastrzelony w Tylicach. Zwłoki Marcjana Sarnowskiego i Franciszka Jadanowskiego pochowano 8 stycznia 1947 roku w jednym dole mogilnym – bez trumien , na cmentarzu w Nowym Mieście Lub. Ciała ekshumowano 30 kwietnia 1947 roku i włożono w trumny. Grób Marcjana Sarnowskiego ps. „Cichy” istnieje do dziś w tym samym miejscu. Trumnę ze zwłokami Franciszka Jadanowskiego pochowano na cmentarzu w Radomnie. Rodzina Sarnowskich postawiła metalowy krzyż przy mogile „Cichego” w dniu 4 maja 1990 roku.

Na tablicach obeliska kamiennego w Toruniu wypisano słowa, które dotyczą nie tylko mieszkańców ziemi toruńskiej, lecz również mieszkańców ziemi nowomiejskiej, dla upamiętnienia ich męczeństwa i śmierci w imię działań niepodległościowych.

„Odebrano Wam życie, by nie ożyła myśl niepodległa. Kneblowano nam usta, byśmy nie dali świadectwa. Cieniom Waszym meldujemy - nie zginęła”.

W byłym powiecie lubawskim po II wojnie światowej działały trzy oddziały partyzanckie skierowane przeciwko rodzącemu się państwu komunistycznemu. Był to ruch niepodległościowy. Najkrócej istniał oddział Wacława Borożyńskiego. Powstał w listopadzie 1945r. i rozbity został w marcu 1946 roku. Nieco dłużej istniał oddział Marcjana Sarnowskiego ps. „Cichy”. Utworzony został w sierpniu 1946 roku i całkowicie został zniszczony w lutym 1947 roku.

Najsilniejszym oddziałem partyzanckim działającym na terenie kilku powiatów był oddział Stanisława Ballego ps. „Sowa”. Oddział powstał w marcu 1945 roku i działał do 22 lutego 1947 roku - do czasu ogłoszenia przez Sejm ustawy o amnestii. Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Mieście Lubawskim nazywał te oddziały partyzanckie Narodowymi Siłami Zbrojnymi. Tylko PUBP w Działdowie żołnierzy oddziału Ballego nazywał członkami Ruchu Oporu Armii Krajowej.

Idąc ulicą Grunwaldzką w Nowym Mieście Lub. widzimy duży budynek nieistniejącego dziś przedszkola. Po drugiej wojnie światowej w gmachu tym mieścił się Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. Na podwórku są budynki gospodarcze. Jeden z nich był garażem samochodowym. Za murowanym płotem UB-cy mieli ogródek. Patrząc na ten budynek o pięknej architekturze rodzi się pytanie, czy wiemy wszystko o tym, co w nim się dzieło. UB-cy przesłuchiwali, bili, torturowali obywateli o innych przekonaniach politycznych i ludzi należących do ruchu niepodległościowego. Państwo komunistyczne miało piękne prawo na pokaz, podobnie do elewacji budynku, a od wewnątrz było prawem ohydnym.

Ludzie mówili różnie na temat działalności Urzędu Bezpieczeństwa. Kilkadziesiąt lat temu Alfons K. (były milicjant) w tajemnicy przekazał mi informację o takiej treści: gdyby przekopano ogródek UB-wski, być może znalezionoby ludzkie kości. Jeśli weźmie się pod uwagę fakt, że Alfons K. miał brata w UB, to informacja ta może być bliska prawdy.

W „Drwęcy” nr 5/90 pisałem: „U Pipusa pracowało dwóch młodych Polaków - Globuszewski i Luliński. Otrzymałem list od Pana Juliana Lulińskiego obecnie mieszkającego w Nowym Sączu, który tak pisze: „W dniu 5-go marca 1945 roku zostałem powołany do wojska do Torunia, a następnie po przeszkoleniu wysłany na front przeciw niemieckiemu najeźdźcy. Następnie przeszedłem szkołę podoficerską i oficerską. Wysłano mnie na akcję przeciw bandom UPA w Bieszczady. Tam poznałem dziewczynę, ożeniłem się i do chwili obecnej zamieszkuję w Nowym Sączu. Jestem już na emeryturze, mając 67 lat”. Julian Luliński przechodząc na emeryturę miał stopień porucznika WP.

Pan Rudnicki z Radomna w swoim liście pisze: „Opisujecie aresztowanie Franciszka Wojtasia. Opisujecie oświadczenie siostry, Jadwigi Szlegel. Mianowicie wg jej zeznania wynika, że musiała ona przyglądać się katordze brata wykonywanej przez wielu oprawców z UB. Dlaczego Wy, jako redaktorzy, nie dochodzicie tego, kim byli ci oprawcy, a w szczególności nie podajecie ich nazwisk. Przecież musiała ona kogoś zapamiętać, kogoś znać z nazwiska. Przecież opisane przez Was tortury kwalifikują się i zaliczają do zbrodni przeciw ludzkości i nie mogą być ani zapomniane ani przedawnione”.

Przede wszystkim Pan Rudnicki powinien był wysłać swój list do prokuratora. W liście są zdania, które obrażają autora. Pragnę wyjaśnić, że Ci co piszą dla „Drwęcy”, czynią to z dobrej woli i za darmo. Chcę podkreślić, że ludzie, którzy przeszli tortury w UB lub w Informacji niechętnie chcą mówić.

Niechętnie chcą ujawniać nazwiska, jeśli jakieś znają! Ten co ujawnia pewne fakty i ten co je opisuje, naraża się na ryzyko utraty zdrowia, mienia lub nawet życia. Opisywana akcja dzieje się blisko pół wieku temu. W pamięci zacierają się twarze, jeszcze szybciej nazwiska. Osobiście również chciałbym poznać przynajmniej dwa nazwiska moich oprawców. Niestety UB-wcy nie przedstawiali się aresztowanym, podejrzanym i przesłuchiwanym. Dużo funkcjonariuszy UB już nie żyje. Ci co mają większe zbrodnie na sumieniu, odjechali „w Polskę” i w nowej miejscowości udają aniołów, a obecnie demokratów.

Nieprawdą jest, że w ogóle nie można dojść do ustalenia niektórych faktów, które miały miejsce w Urzędach Bezpieczeństwa. W 1945r. Edmund Dąbrowski zamiast do wojska zgłosił się do UB w Nowym Mieście Lubawskim. Ożenił się z funkcjonariuszką UB. Ona już nie żyje, lecz Edmund Dąbrowski mieszka we Włocławku. Szybko awansował na chorążego. Czy ten człowiek zna nazwiska aparatu UB? Na pewno tak. Chociaż pewności nie ma. Pamięć nie zawsze każdemu dopisuje! Pisałem o pani Stein. Obecnie mieszka w Izraelu i mogę podać, że ma na imię Stefania. Pani Stefania Stein, mimo tak wielkiej odległości czytała gazetę „Drwęca”.

Serdecznie pragnę podziękować panu Andrzejowi Różyckiemu za pomoc informacyjną. Pan mgr inż. Andrzej Różycki jako były dowódca II plutonu w oddziale St. Ballego napisał dla mnie dwa artykuły: Udział „Cichego” w oddziale R.O.A.K. „Sowy” i „Struktura organizacyjna”.

Dziękuję bardzo pani Zdzisławie Tomaszewskiej za artykuł pt. „Dlaczego musieli zginąć”. Dziękuję paniom Teresie Turowskiej i Teresie Cieszyńskiej pracownikom Urzędu Stanu Cywilnego w Nowym Mieście Lub. za poszukiwanie danych do mojego artykułu w USC w Kurzętniku, Biskupcu, Iławie, Lubawie Brzoziu, Grodzicznie i Lidzbarku Welskim.

Dziękuję panu dr Andrzejowi Koreckiemu za kserokopie wyroków sądowych. Dziękuję Proboszczom Parafii w Nowym Mieście Lubawskim i w Radomnie za udostępnienie ksiąg zmarłych.

Na zakończenie wyjątkowo serdecznie dziękuję pani Jadwidze Szlegel za cenne wypowiedzi na temat swojego brata.

Niestety, Franciszek Wojtaś ps. „Tyczka” nie żyje, nie doczekał się niepodległej Polski. Budynek po byłym UB istnieje, w piwnicy w niektórych oknach zachowały się kraty. Istnieją jeszcze drzwi celi z zasuwą stalową. Wierzę w to, że kiedyś odsłonięta będzie tablica pamiątkowa w miejscu, z którego wydobywały się jęki ludzkie.1

Lista ofiar organizacji podziemnej Ruch Oporu AK działającej na terenie byłego powiatu lubawskiego:

Sądzeni członkowie podziemia i wykonane wyroki4.

Znamienne jest to, że do organizacji wojskowo-niepodległościowych należeli ludzie młodzi, a nawet młodzież. Ludzie ci ginęli od kul NKWD, UB, KBW, MO i ORMO. Jedni ginęli na polu walki, zaś inni od stosowanych tortur w Urzędach Bezpieczeństwa i Informacji Wojskowej, a jeszcze inni ginęli od kul w tył głowy za murami lub w celach piwnicznych więzień.

Szczególnie haniebną zbrodnią było wykonywanie wyroków śmierci na kobietach. Na liście znajduje się tylko kilka straconych kobiet. To także daleko odbiega od prawdy. Nie przeszkadzała panom życia i śmierci niepełnoletność skazanych, wynosząca w świetle ówczesnego prawa 21 lat. Stracono bowiem 32 nieletnich, czyli osób, które nie ukończyły 21 lat.2 W raporcie sporządzonym przez pułkownika Dawydowa - doradcę MSW ZSRS przy MBP Polski, o działalności polskiej reakcji wśród młodzieży z dnia 28 maja 1946 roku przesłanym do towarzyszy Stalina J.W., Mołotowa W.M., Berii Ł.P. i Żdanowa A.A. czytamy:

„Na poważne zainteresowanie zasługują dane o udziale młodzieży w bandach zbrojnych (czytaj w organizacjach niepodległościowych - przyp. J.J.). Według stanu na dzień 1 maja br., organy bezpieczeństwa zarejestrowały na podstawie materiałów agenturalnych i śledczych 100 band, liczących ponad 37 tysięcy osób. Według tych danych 60-70% członków zarejestrowanych band stanowi młodzież w wieku 25 lat. Przebywająca w atmosferze reakcyjnej, profaszystowskiej propagandy młodzież nie tylko wstępuje do istniejących formacji AK-WiN, NSZ, lecz samodzielnie, z własnej inicjatywy tworzy różnego rodzaju organizacje”.3

Opór organizacji wojskowo-niepodległościowych w 1946 roku napotkał miażdżącą przewagę wroga. Przełomem w likwidowaniu masowego podziemnego powstania narodowego przeciwko nowej okupacji, przeciwko dyktaturze proletariatu pod sztandarem moskiewskim był okres amnestii z 22 lutego 1947 roku.

1. Artykuł pt. Życie i śmierć „Cichego” autorstwa Jana Jedy był drukowany w odcinakach w gazecie „Drwęca” wydawanej w Nowym Mieście Lubawskim w latach 1990-1991.

2. Straceni w polskich więzieniach 1944-1956, Wyd. Retro, Lublin 1994, s. 9.

3. Teczka specjalna J.W. Stalina (Raporty NKWD z Polski 1944-1946), Warszawa 1998 s. 511.

Jan Jeda